Ove godine, 9. av odnosno hebrejski Tiša Beav, po jevrejskom kalendaru, „pada“ u četvrtak, 23. jula 2026.

Zašto i zbog čega se sećamo i pominjemo baš taj dan – 9. av, odnosno Tiša Beav!?!

Skoro je neverovatno sa kojom su se redovnošću i učestalošću u zaista dugoj, preko 4000 godina pisanoj istoriji jevrejskoga naroda, na taj dan dešavale važne i bitne nesretne okolnosti i događaji po naš narod. I zato se ovaj dan 9. av (hebrejski Tiša be-av) u jevrejskoj tradiciji smatra najtužnijim danom u istoriji i danom kada su se nizale najveće nacionalne tragedije.

A taj neverovatno datumski redovni i nesretni „niz“ započeo je još pre čak 26 vekova, vavilonskim osvajanjem Jerusalima i razorenjem i uništenjem Prvog jevrejskog hrama, tako zvanog Solomonovog Hrama (kralja Solomona) u Jerusalimu – kao največeg svetišta jevrejske vere, mesta hodočašća, pa konačno i tada, kao i danas glavnog grada – tada kraljevine Izrael, a danas Medinat Izrael – Države Izrael.

– Tog 9. ava, 586. godine pre nove ere, Vavilonci su razorili Jerusalim i Hram u njemu i proterali Jevreje u vavilonsko ropstvo. Tada je nastao i jedan od najemotivnijih tekstova u Bibliji – Psalm 137 (u pravoslavnom Psaltiru to je Psalam 136). Ovaj psalam, poznat i pod nazivom Na rekama vavilonskim, opisuje tugu i čežnju Jevreja koji su bili prognani u Vavilon nakon razaranja Jerusalima i Hrama.

A stihovi psalma kažu:

AKO TE ZABORAVIM, O JERUSALIME,
NEKA MI SE OSUŠI DESNICA RUKA,
NEKA MI SE JEZIK ZA NEPCE SLEPI,
AKO MI TI, O JERUSALIME, NE BUDEŠ VRH SVIH MOJIH ČEŽNJI, ŽELJA I VESELJA …

Ovi stihovi predstavljaju duboku zakletvu vernosti i ljubavi Jevreja prema svom duhovnom i kulturnom središtu, gde se postavljanje Jerusalima „iznad svakog veselja“ uzima kao krajnji dokaz odanosti.

No vratimo se na ovaj datum i niz tragičnih događaja u istoriji jevrejskog naroda upravo na taj dan – 9. av.

– Tog dana 70. godine nove ere dolazi do uništenja i Drugog Hrama. Naime te godine su Rimljani savladavši Jevreje Judeje, prvo opljačkali, a potom zapalili i uništili i Drugi Hram, i tako započeli dugovekovni progon Jevreja.

– 65 godina kasnije, na taj dan Pada tvrđava Betar (135. godine). Betar je bila drevna jevrejska naseobina i poslednje jako uporište ustanika tokom Bar Kohbinog ustanka (132–135.) protiv Rimskog carstva. Nalazila se u Judejskim planinama, jugozapadno od današnjeg Jerusalima. Posle tri godine od ustanka za oslobođenje Judeje 135. godine, Rimljani ipak uspevaju da uguše ustanak i baš na taj dan da zaumu tvrđavu Betar. Tom prilikom Rimljani su masakrirali stotine hiljada ljudi, a Jerusalim je sravnjen, i potom obnovljen kao paganski grad pod imenom Elija Kapitolina.

– Na taj dan – 9. av – počeo je Prvi krstaški rat (1096. godine). Rimokatolički Papa Urban II proglasio je taj rat, što je dovelo do masovnih pokolja jevrejskih zajednica širom Evrope (posebno u Nemačkoj) prilikom prolaska krstaša na putu ka Svetoj zemlji. Zanimljivo, da tokom prolaska krstaša kroz Beograd u Prvom krstaškom ratu 1096. godine, nije bilo organizovanih masakra jevrejskog stanovništva u Beogradu. Iako su krstaši počinili strašne pogrome nad Jevrejima u Zapadnoj Evropi, u Beogradu su se njihovi napadi i pljačke prevashodno svodili na otimanje hrane i paljenja kuća i delova grada, pošto su prolazili kao vojska u tranzitu. A kada su krstaši 1099. godine, tačnije 15. jula 1099. godine, nakon uspešne opsade koja je trajala od juna, zauzeli Jerusalim, izvršili su pokolj i oko 6.000 jerusalimskih Jevreja. Nakon što su krstaši ušli u grad, mnogi Jevreji su se povukli i potražili utočište u svojoj glavnoj sinagogi, ali su tu bili zatvoreni i spaljeni. Manji broj preživelih je zarobljena i kasnije otkupljen (poput grupe koju je otkupila jevrejska zajednica iz Aškelona).

– Na taj dan – 9. av – 1290. godine, počelo je Proterivanje Jevreja iz Engleske. Kralj Edvard I doneo je dekret kojim su svi Jevreji proterani iz zemlje. Zabrana Jevrejima da žive u Engleskoj trajala je narednih 370 godina, sve do druge polovine 17. veka – odnosno do 1656. godine

– Na taj dan – 9. av – 1492. godine došlo je do Proterivanja Jevreja iz Španije. Naime, španski kralj Ferdinand i kraljica Izabela izdali su tada tako zvani Edikt iz Alhambre, a rok za konačno napuštanje zemlje isticao je upravo na ovaj dan.

– Na taj dan – 9. av – 1942. godine u toku Holokausta u Drugom svetskom ratu, počinje masovna Deportacija Jevreja iz Varšavskog geta u Poljskoj. Njih oko 300.000 odvedeni su u logor smrti Treblinka, iz kojeg se skoro niko nije vratio. Preostali preživeli njih oko 49.000, nakon nekoliko meseci su se odlučili na očajnički čin ustanka protiv Nemaca ali je posle neravnopravne jednomesečne borbe ubijeno 7.000 ustanika, a preostalih 42.000 deportovaono u više logora smrti. Nemci su tada, brutalno ugušivši ustanak, srušili i Veliku sinagogu u Varšavi, kao i ceo geto sravnili sa zemljom.

Tiša beav se danas obeležava kroz rigorozan post i atmosferu duboke žalosti koja podseća na dane žaljenja za najbližima. Pored strogih zabrana koje traju punih 25 sati (bez jela, pića, kožne obuće i kupanja), obeležavanje u praksi izgleda ovako:

– Svetla su prigušena, zavesa sa ormara za Toru (parohet) se skida, a vernici sede na podu ili niskim stolicama.
– Glasno se recituje biblijska Knjiga tužbalica (Eiha) i posebne pesme žalopojke (kinot).
– Ljudi se ne rukuju i ne pozdravljaju na ulici, a rad i poslovi se odlažu za popodnevne sate kako bi se zadržao fokus na tuzi.

Samom danu posta prethodi period od tri nedelje (koji počinje postom 17. tamuza), tokom kojeg ortodoksni Jevreji postepeno uvode ograničenja, kao na primer: Ne organizuju se svadbe, proslave i javni događaji sa muzikom / Muškarci se u te dane ne šišaju i ne briju u znak žalosti / Poslednjih 9 dana od početka meseca ava prestaje se sa konzumacijom mesa i vina (osim za Šabat) i ne kupuje se nova odeća / za sam 9. av se posebno priprema obrok koji će se konzumirati pre početka posta (seudah mafseket).

Tekst: Aron Albahari, izvor fotografije: Wikimedia