Kneginje Ljubice 14, 11000 Beograd

Komemoracije

Staro sajmište: Zlo sa imenom i adresom
11.5.2022.

Dr Krinka Vidaković Petrov, v.d direktora Memorijalnog centra Staro sajmište, povodom Dana sećanja na žrtve Holokausta, napisala je komentar koji je objavljen u listu Politika. Komentar objavljujemo u celosti:

Staro sajmište i Topovske šupe poslednji su nacistički logori koji se, metaforički rečeno, tek sada „oslobađaju”. A to je maratonski proces koji mora da dekonstruiše naslage zaborava, bahatosti, propadanja i rekonstruiše istinu o logoru i njegovim žrtvama
Ime mu je Jevrejski logor Zemun i Prohodni logor Zemun. Adresa je Staro sajmište, na levoj obali Save između Brankovog i starog železničkog mosta.

Ovo je mesto u srcu današnjeg Beograda i ono, uprkos decenijama gušenja pod pritiskom zaborava, još uporno kuca. Sahranjeno davno u duboku jamu bahatog brisanja istorije zla,  čeka oslobođenje, dok žrtve ovog logora – u kojem su masovno stradali Srbi, Jevreji, Romi, antifašisti, neprijatelji nacizma i ustaštva – čekaju vaskrsenje u našem istorijskom, javnom i ličnom sećanju.

Osnivanje Memorijalnog centra „Staro sajmište” je institucionalni izraz ovog procesa koji je počeo i koji je, nadamo se, nezaustavljiv. Na ovom planu presudna je bila politička volja Vlade Srbije da podrži izradu specijalnog zakona o osnivanju Memorijalnog centra i njegovo usvajanje u Skupštini Srbije. Zakon je prošle godine stupio na snagu, a od decembra 2021. ubrzano se radilo na tome da Memorijalni centar, metaforički rečeno, stane na noge i počne da radi. Time su najzad stavljeni ad akta nekadašnji planovi da se na mestu logora grade komercijalni, sportski, kulturni i rezidencijalni centri, koji bi samo nastavili sedmodecenijsku tradiciju skrivanja, marginalizovanja, potiskivanja istine o zločinima počinjenim na ovom mestu 1941–1944, što se činilo u ime  „bratstva i jedinstva” i uverenja da valja zaboraviti mračnu prošlost u ime svetle budućnosti.

Memorijalni centar „Staro sajmište”, omogućava da se uspostavi, održava, dokumentuje, memorijalizuje i institucionalno podrži sećanje na ovaj zaboravljeni logor – epicentar zla, ljudskog poniženja, neljudskog nasilja i smrti. Mogu da ga zaborave počinioci zla, ali potomci žrtava ne smeju.

U  Srbiji, gde je počeo vrlo brzo da raste otpor okupatorima, nemačke nacističke vlasti donele su drakonske kaznene mere koje su važile samo tu i nigde drugde u Evropi (za svakog ranjenog nemačkog vojnika streljati 50 talaca, a za svakog ubijenog 100). Streljanja su počela vrlo brzo: streljani su taoci iz logora Banjice i iz Topovskih šupa, a već na jesen izvršena su masovna streljanja u Kragujevcu i Kraljevu.

Istovremeno je počela primena Nirnberških zakona. Vojne barake zvane Topovske šupe (na Autokomandi) konvertovane su u koncentracioni logor u koji su deportovani uglavnom Jevreji (muškarci), ali i Romi. Do decembra 1941. gotovo svi su bili streljani. Onda je i Beogradsko sajmište dobilo novu ulogu: postalo je Jevrejski logor Zemun.  Tu su deportovani preostali srpski Jevreji – žene, deca, stari i bolesni – a uz njih i oko 500 romskih žena s decom.

Svi zatočenici iz tog logora, osnovanog među prvima u Evropi za likvidaciju Jevreja, ubijeni su između decembra 1941. i maja 1942. Za tu svrhu je iz Nemačke dopremljena mobilna gasna komora, dušegupka, u koju su zatočenici logora ulazili ne sluteći šta ih čeka. Leševi su  „istovarivani” u masovne grobnice u Jajincima. Već sredinom 1942. Nemačka komanda izvestila je Berlin da je „jevrejsko pitanje” u Srbiji rešeno.

Zato je Staro sajmište, uključujući Topovske šupe, ikoničko mesto komemoracije stradanja oko 15.000 srpskih Jevreja (83 odsto od njihovog ukupnog broja u Srbiji), epicentar Holokausta na teritoriji okupirane Srbije. I više od toga, jer Jevrejski logor Zemun označava najraniju fazu ostvarenja „Konačnog rešenja” u Evropi.

Posle likvidacije Jevreja, logor na Sajmištu nastavio je da radi, ali kao prihvatni ili prohodni logor shodno potrebama nemačke nacističke okupacione uprave i vlasti Nezavisne države Hrvatske koja je od početka svog ustanovljenja okupirala Srem kao deo teritorije Srbije. Po dr Milanu Koljaninu, istoričaru koji je objavio fundamentalnu studiju o ovom logoru, kroz njega je između maja 1941. i jula 1944. prošlo barem 32.000 zatočenika, od kojih su velika većina bili Srbi i to iz NDH. Trećina je ubijena premlaćivanjem, streljanjem, vešanjem ili su umrli od gladi i bolesti. Mnogi su sprovođeni dalje u druge logore smrti i radne logore gde su usmrćeni kasnije.

Tokom 1942. deportovano je u logor na Starom sajmištu više od 16.500 zatočenika, od kojih oko 10.000 Srba s Kozare i 2.800 „neprijatelja”, uglavnom partizana, iz okupirane Srbije. Među prvima bili su mahom civili sa Kozare koji su preživeli pokolj izvršen u zajedničkoj nemačkoj i ustaškoj ofanzivi protiv partizanskih jedinica na Kozari. Žitelji srpskih sela ubijani su na licu mesta, u svojim kućama i na njivama, a veliki broj je sproveden u logore smrti Jasenovac i Stara Gradiška. No, tu nije bilo mesta za njih te su ih ustaške vlasti prebacile u Staro sajmište. Tokom 1943. pa do jula 1944. deportovano je u Staro Sajmište još 15.300 zatočenika, od toga 8.400 iz NDH i 1.400 iz okupirane Srbije. Među ovim prvima bili su i mnogi srpski mladići koje su ustaše hapsile u NDH i prosleđivali ih Nemcima, jer je Nemačka imala manjak radne snage. Većina ovih  zatočenika završila je živote u radnim logorima u Norveškoj ili na teritoriji Rajha.

Poslednja dva i po meseca postojanja ovog logora, njime je upravljala policija NDH. Među zatočenicima je bilo i Jevreja, kao i manji broj stranih državljana. Među ovim prvima bili su Jevreji sa Kosova i Metohije, koji su opstali u italijanskoj okupacionoj zoni. Posle kapitulacije Italije u septembru 1943, kontrolu nad KiM preuzima nemačka nacistička okupaciona vlast. Tako je 1944. uspostavljena SS divizija „Skenderbeg”. Nju su činili Albanci s KiM koji su revnosno obavili svoju prvu dužnost – da uhapse sve Jevreje na KiM i da ih deportuju na Sajmište. Zatočenici su odatle prebačeni  u logor Bergen Belzen, odakle se malo ko vratio.

Logor na Starom sajmištu i u Topovskim šupama poslednji su nacistički logori koji se, metaforički rečeno, tek sada „oslobađaju”. A to je maratonski proces koji mora da dekonstruiše naslage zaborava, bahatosti, propadanja kojima su ovo mesto i njegov smisao urušavani decenijama, a da se rekonstruiše mesto logora, a još važnije – istina o logoru i njegovim žrtvama. Prvi korak ovog velikog projekta je rekonstrukcija Centralne kule, simbola Starog sajmišta, u kojoj će biti trajno sedište Memorijalnog centra, mesto za izložbe i prostor za edukaciju. To je početak maratona, ali da bismo stigli do njegovog kraja valja nam da se naoružamo, ne olakim nestrpljenjem nego upornošću, mukotrpnim radom i dubokom verom u ono što radimo – zajedno.

V. d. direktora Memorijalnog centra „Staro sajmište” i bivši ambasador u Izraelu


Tagovi

Otkrivena spomen-ploča stradalim somborskim Jevrejima u Drugom svetskom ratu

U znak sećanja, povodom 80 godina od stradanja somborskih Jevreja, na nekadašnjoj zgradi Svilare na Trgu Koste Trifkovića, prvi put je otkri...

DETALJNIJE
Delegacija iz Pirota u poseti Savezu jevrejskih opština Srbije

Na poziv vrhovnog rabina Srbije Isaka Asiela, 5.aprila 2024. gosti Saveza jevrejskih opština Srbije bili su gradonačelnik Pirota mr Vladan V...

DETALJNIJE
68. nagradni konkurs SJOS

Savez jevrejskih opština Srbije raspisuje 68. nagradni konkurs za radove sa jevrejskom tematikom iz oblasti:1) KNJIŽEVNOST (roman, pripovetk...

DETALJNIJE
Specijalno pismo ministra spoljnih poslova Izraela upućeno Braći i Sestrama u svim jevrejskim zajednicama širom sveta

MINISTAR SPOLJNIH POSLOVAJerusalim, 20. Mart, 2024. Predmet: Specijalno pismo ministra spoljnih poslova Izraela upućeno Braći i Sestrama u svim j...

DETALJNIJE